पितृपक्ष 2026 तिथीआपल्या ठिकाणासाठी श्राद्ध तिथी आणि वेळा

पितृपक्ष म्हणजे काय?

अमान्त मासपद्धतीत भाद्रपद कृष्ण पक्षाला महालय किंवा पितृपक्ष म्हणतात. उत्तर भारतातील पौर्णिमान्त पद्धतीत याच काळाला आश्विन कृष्ण पक्ष म्हणतात. मासाचे नाव बदलते, पण तोच पक्ष अभिप्रेत असतो.

आपल्याला जन्म देणारे आईवडील आणि वंशातील पूर्वज यांचे कृतज्ञतेने स्मरण करण्याचा हा काळ आहे. श्रद्धेने पितृकर्म करणे हे परंपरेत कर्तव्य मानले आहे. तर्पण, श्राद्ध, पिंडदान आणि अन्नदान यांसारखी कर्मे कौटुंबिक आचार व कर्त्याला लागू असलेल्या विधीनुसार केली जातात.

श्राद्ध तिथी कशी ठरते?

सूर्योदयाची तिथी आणि श्राद्ध तिथी एकच असणे आवश्यक नाही. सामान्य पंचांगात सूर्योदयाची तिथी दिसते. श्राद्धाचा दिवस ठरवताना अपराह्ण काळातील तिथीची व्याप्ती पाहावी लागते.

तिथी दोन दिवसांच्या अपराह्णात असल्यास माझ्या संकेतस्थळावरील गणना अधिक व्याप्तीचा दिवस निवडते. व्याप्ती समान असल्यास आधीचा दिवस घेतला जातो. म्हणून शहर बदलल्यावर कधी श्राद्धाची तारीखही बदलते. येथे मासिक श्राद्ध साधनाचेच नियम वापरले आहेत.

तिथी द्वय म्हणजे काय?

दोन स्वतंत्र तिथींसाठी एकच तारीख श्राद्धाचा दिवस म्हणून निश्चित झाली तर येथे त्याला तिथी द्वय म्हणतो. तिथी नेहमी २४ तासांची नसते. तिच्या सीमा आणि लगतच्या दिवसांची अपराह्ण व्याप्ती तपासल्यावर अशी स्थिती येऊ शकते.

एका अपराह्णात दोन तिथी दिसल्या म्हणून दोन्ही श्राद्धे त्याच दिवशी ठरवू नयेत. शेजारच्या दिवसाची व्याप्तीही तपासली जाते. त्यानंतर दोन्ही तिथींना एक तारीख मिळाल्यावरच तक्त्यात तिथी द्वय दाखवतो.

याचा अर्थ एका व्यक्तीसाठी दोन श्राद्धे करणे नाही. आपल्या पितरांच्या मृत्युतिथीची ओळ पाहा. कुटुंबातील दोन वेगवेगळी श्राद्धे एकाच दिवशी आल्यास क्रम व विधी पुरोहितांकडून समजून घ्या.

शून्य तिथी म्हणजे काय?

एखाद्या तारखेला एकही श्राद्ध तिथी नेमली गेली नसल्यास येथे तिला शून्य तिथी किंवा शून्य श्राद्ध दिवस म्हणतो. त्या दिवशी खगोलीय तिथीच नसते असा अर्थ नाही. प्रत्येक क्षणी कोणती तरी तिथी असते; शून्य हा शब्द श्राद्धदिनाच्या नेमणुकीशी संबंधित आहे.

तिथी दोन दिवसांच्या अपराह्णात असल्यास अधिक व्याप्तीच्या दिवशी तिचे श्राद्ध ठरते. दुसऱ्या तारखेला लगतच्या तिथींचे श्राद्धही नेमले गेले नाही तर तो शून्य श्राद्ध दिवस राहतो. म्हणून पंचांगात तिथी असूनही श्राद्ध तक्त्यात शून्य तिथी दिसू शकते.

शून्य तारखेऐवजी आपल्या तिथीला नेमलेला दिवस पाहा. या चिन्हाचा अर्थ त्या दिवशी पितृस्मरण किंवा दान यांसारख्या सर्व गोष्टी निषिद्ध आहेत असा नाही. विशिष्ट कर्मासाठी कौटुंबिक परंपरा पाळा.

निवडलेल्या ठिकाणासाठी व वर्षासाठी या महालय पक्षात शून्य श्राद्ध दिवस नाहीत.

अपराह्ण व्याप्ती नसणे आणि शून्य तिथी एकच का?

दोन्ही वेगळ्या स्थिती आहेत. शून्य श्राद्ध दिवस म्हणजे एखाद्या दिवसाला श्राद्ध तिथी न मिळणे. अपराह्ण व्याप्ती नसलेली तिथी कोणत्याही संबंधित दिवसाच्या अपराह्णात येत नाही. दुसऱ्या स्थितीत मासिक गणनेप्रमाणे तिथी सुरू होण्याची स्थानिक तारीख घेऊन विशेष सूचना देतो.

त्या ओळीतील काळ त्या दिवसाचे असतात; संपूर्ण काळात ती तिथी असेलच असे नाही. कर्माची वेळ पुरोहितांकडून ठरवा. सामान्य पंचांगात क्षय तिथी एका सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढील सूर्योदयापूर्वी संपते. तिला शून्य श्राद्ध दिवसाशी गोंधळू नये.

कुतुप, रौहिण आणि अपराह्ण म्हणजे काय?

सूर्योदय ते सूर्यास्त या दिनमानाचे १५ समान भाग केल्यास आठवा कुतुप आणि नववा रौहिण होतो. दिनमानाच्या पाच भागांपैकी चौथा भाग अपराह्ण आहे.

कुतुप दिनमानाच्या ७/१५ ते ८/१५, रौहिण ८/१५ ते ९/१५ आणि अपराह्ण ३/५ ते ४/५ या भागात येतो. रौहिण संपताना अपराह्ण सुरू होतो. दिनमान बरोबर १२ तास असेल तेव्हाच एक मुहूर्त ४८ मिनिटांचा असतो.

श्राद्धाच्या आरंभासाठी कुतुप प्रशस्त मानला आहे. त्यानंतर रौहिण आदी काळात अपराह्ण संपेपर्यंत कर्म करण्याची परंपरा आहे. संबंधित तिथीची व्याप्तीही पाहावी. या घड्याळाच्या वेळा प्रत्येक शहरात सारख्या नसतात.

मृत्युतिथीवरून महालय श्राद्ध कसे पाहावे?

सामान्य महालय निवडीत मृत्यू शुक्ल किंवा कृष्ण पक्षात झाला असला तरी संबंधित तिथीच्या नावाने पितृपक्षातील श्राद्ध दिवस पाहतात. शुक्ल अष्टमी किंवा कृष्ण अष्टमी ही मृत्युतिथी असल्यास महालय अष्टमी श्राद्धाची तारीख पाहा.

वार्षिक श्राद्ध आणि महालय श्राद्ध वेगवेगळे आहेत. मृत्यूचा मास, पक्ष व तिथी यांवर होणाऱ्या वार्षिक श्राद्धाऐवजी हा पक्षाचा तक्ता वापरू नये. त्यासाठी वार्षिक श्राद्ध साधन वापरा.

पहिल्या वर्षाची कर्मे, सपिंडीकरणाची स्थिती, सुवासिनी असताना मृत्यू, संन्यासी किंवा अपमृत्यू अशा प्रसंगी अतिरिक्त नियम असतात. सामान्य तिथी निवड पुरेशी नाही. लागू असलेली कौटुंबिक विधी पुरोहितांकडून निश्चित करा.

पौर्णिमेला मृत्यू झाला असल्यास?

पितृपक्षापूर्वी येणारे भाद्रपद पौर्णिमा श्राद्ध स्वतंत्र पार्वण श्राद्ध आहे. ते तक्त्यात दिले असले तरी महालय कृष्ण पक्षाची सुरुवात म्हणून दाखवलेले नाही.

पौर्णिमेला मृत्यू झालेल्यांचे महालय श्राद्ध अमावास्येला करण्याची परंपरा या साधनात घेतली आहे. शुक्ल–पौर्णिमा निवडल्यावर सर्वपित्री अमावास्या दिसते. आपल्या घरच्या आचाराबाबत शंका असल्यास खात्री करा.

या नियमाचे अधिक स्पष्टीकरण

महाभरणी श्राद्ध

महालय पक्षात अपराह्ण काळात भरणी नक्षत्राची व्याप्ती असलेल्या दिवसाला महाभरणी श्राद्धाचे महत्त्व आहे. दरवर्षी एका ठरावीक तिथीशी त्याला जोडता येत नाही. भरणी कोणत्या दिवशी किती वेळ अपराह्णात आहे ते पाहावे.

आपल्या ठिकाणासाठी नक्षत्राची सुरुवात, समाप्ती आणि निश्चित तारीख येथे दिली आहे. विशेष श्राद्धाचा विधी आपल्या परंपरेनुसार ठरवा.

या नियमाचे अधिक स्पष्टीकरण

मघा श्राद्ध

परंपरेत मघा नक्षत्राचा पितृदेवतांशी संबंध सांगितला आहे. महालयात अपराह्णाला मघा असलेला दिवस मघा श्राद्धासाठी घेतात. दोन दिवसांच्या अपराह्णात मघा असल्यास ही गणना अधिक व्याप्तीचा दिवस निवडते.

मघा नक्षत्र आणि त्रयोदशी तिथी अपराह्णात एकत्र असतील तेव्हाच मघा त्रयोदशीचे विशेषत्व पाहावे. प्रत्येक मघा श्राद्धाला मघा त्रयोदशी म्हणू नये.

या नियमाचे अधिक स्पष्टीकरण

तिथी माहीत नसल्यास — सर्वपित्री अमावास्या

मृत्युतिथी माहीत नसल्यास किंवा संबंधित तिथीला श्राद्ध करणे शक्य झाले नसल्यास सर्वपित्री अमावास्येला विशेष महत्त्व आहे. तिलाच महालय अमावास्या म्हणतात. कुटुंबातील सर्व पूर्वजांचे स्मरण करण्याचा हा दिवस मानला जातो.

मृत्यूची तारीख व वेळ माहीत असून तिथी माहीत नसेल तर वरील साधन वापरा. वेळ माहीत नसल्यामुळे दोन तिथी शक्य असल्यास अंदाजाने एक निवडू नका. कुटुंबाची माहिती व पुरोहितांच्या मदतीने निश्चित करा.

आधी कोणती माहिती तयार ठेवावी?

गोत्र, पितरांची नावे, नाते आणि ज्ञात मृत्युतिथी लिहून ठेवा. श्राद्धस्थळाची तारीख ठरवून पुरोहितांशी वेळेबाबत बोला. दर्भ, तीळ, पिंडदानाची सामग्री आणि भोजनाची तयारी त्यांच्या सूचनेनुसार करू शकता.

दिखाव्यापेक्षा श्रद्धा, शुचिता व कौटुंबिक आचाराला महत्त्व द्या. पितृकर्माच्या नावाने घाबरण्याची गरज नाही. पूर्वजांचे कृतज्ञतेने स्मरण करणे आणि स्वतःला लागू असलेली विधी जाणून आचरणे मुख्य आहे.

हे पान दरवर्षी वापरता येईल का?

या पानाची सामान्य लिंक उघडल्यावर चालू वर्षाच्या तारखा मोजल्या जातात. वर्ष बदलून मागील किंवा पुढील वर्ष पाहता येते. जुन्या वर्षाची लिंक असल्यास चालू वर्ष हा पर्याय निवडा.

पौर्णिमा आणि कृष्ण पक्षातील १५ तिथींच्या ओळी असतात. दोन तिथी एकाच तारखेला येऊ शकतात किंवा शून्य श्राद्ध दिवस असू शकतो. त्यामुळे १६ ओळी म्हणजे १६ वेगवेगळ्या तारखा असे नाही.

गणनेचा आधार

तिथी व नक्षत्र वेळा OnlineJyotish च्या मासिक श्राद्ध साधनात वापरलेल्या Swiss Ephemeris गणनेतून येतात. स्थानिक सूर्योदय व सूर्यास्तातून कालविभाग काढून त्याच अपराह्ण व्याप्तीच्या नियमाने दिवस ठरवले आहेत.

योग्य तारीख व काळ जाणण्यासाठी हा तक्ता देत आहे. कर्त्याची पात्रता, विशेष कर्मे व कौटुंबिक परंपरेचे निर्णय पुरोहितांशी चर्चा करून घ्या.

मासिक श्राद्ध तिथी · वार्षिक श्राद्ध तिथी · आमची गणना पद्धत