પિતૃપક્ષ 2026 તારીખોતમારા સ્થળની શ્રાદ્ધતિથિઓ અને સમય

પિતૃપક્ષ એટલે શું?

અમાન્ત ચાંદ્ર પંચાંગમાં ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષને મહાલય પક્ષ અથવા પિતૃપક્ષ કહે છે. ઉત્તર ભારતની પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિમાં આ જ સમય આશ્વિન કૃષ્ણપક્ષ કહેવાય છે. માસનાં નામ અલગ છે, પરંતુ પક્ષ એક જ છે.

આપણને જીવન આપનાર માતાપિતા અને આપણા કુળના પૂર્વજોને કૃતજ્ઞતાથી યાદ કરવાનો આ સમય છે. શ્રદ્ધાથી પિતૃકર્મ કરવાને આપણી પરંપરા કર્તવ્ય ગણે છે. તર્પણ, શ્રાદ્ધ, પિંડદાન અને અન્નદાન કુટુંબની પરંપરા તથા કર્તાને લાગુ પડતા નિયમો મુજબ કરવાં જોઈએ.

શ્રાદ્ધતિથિ કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

સૂર્યોદયની તિથિ અને શ્રાદ્ધતિથિ હંમેશાં એક જ હોય એવું નથી. સામાન્ય પંચાંગ મોટેભાગે સૂર્યોદયે રહેલી તિથિ બતાવે છે. શ્રાદ્ધનો દિવસ નક્કી કરવા અપરાહ્ણમાં તિથિની વ્યાપ્તિ જોવી પડે.

એક તિથિ બે દિવસના અપરાહ્ણમાં આવે ત્યારે મારી સાઇટની ગણતરી વધુ વ્યાપ્તિ ધરાવતો દિવસ પસંદ કરે છે. વ્યાપ્તિ સરખી હોય તો પહેલો દિવસ લેવાય છે. તેથી શહેર બદલવાથી ક્યારેક શ્રાદ્ધની તારીખ પણ બદલાય છે. મારા માસિક શ્રાદ્ધ ગણકના એ જ નિયમો અહીં વાપર્યા છે.

તિથિદ્વય એટલે શું?

આ શ્રાદ્ધ સૂચિમાં બે અલગ તિથિઓના શ્રાદ્ધ માટે એક જ અંગ્રેજી તારીખ નક્કી થવી એટલે તિથિદ્વય. તિથિ હંમેશાં 24 કલાકની હોતી નથી. તેના આરંભ-અંત અને નજીકના દિવસોની અપરાહ્ણ વ્યાપ્તિથી આવું પરિણામ આવી શકે.

એક અપરાહ્ણમાં બે તિથિઓ દેખાય એટલે બંને શ્રાદ્ધ એ દિવસે જ થાય એવું નક્કી કરી શકાય નહીં. નજીકના દિવસની વ્યાપ્તિ પણ તપાસવી પડે. બંને તિથિઓ માટે એક જ તારીખ નક્કી થાય ત્યારે જ સૂચિમાં તિથિદ્વય દર્શાવાય છે.

આનો અર્થ એક જ મૃત વ્યક્તિ માટે બે શ્રાદ્ધ કરવાં એવો નથી. તમારા પૂર્વજની તિથિની પંક્તિ જુઓ. કુટુંબનાં બે અલગ શ્રાદ્ધ એક દિવસે આવે તો તેમનો ક્રમ અને વિધિ પુરોહિત સાથે ચર્ચો.

શૂન્ય તિથિ એટલે શું?

અહીં શૂન્ય તિથિ અથવા શૂન્ય શ્રાદ્ધ દિવસનો અર્થ કોઈ એક અંગ્રેજી તારીખે શ્રાદ્ધ માટે કોઈ તિથિ નક્કી થઈ નથી એવો છે. તે દિવસે ખગોળીય તિથિ જ નથી એવું નથી. દરેક ક્ષણે એક તિથિ હોય છે; શૂન્ય શબ્દ શ્રાદ્ધદિવસના નિર્ધારણ માટે છે.

દાખલા તરીકે, એક તિથિ બે દિવસના અપરાહ્ણમાં આવીને વધુ વ્યાપ્તિ ધરાવતા દિવસ માટે નક્કી થઈ શકે. બીજી તારીખે નજીકની તિથિઓ પણ નક્કી ન થાય તો તે શૂન્ય શ્રાદ્ધ દિવસ રહે છે. પંચાંગમાં તિથિ હોવા છતાં શ્રાદ્ધ સૂચિમાં શૂન્ય આવવાનું આ કારણ છે.

શૂન્ય તારીખ પસંદ કરવાને બદલે તમારી તિથિ માટે નક્કી થયેલો દિવસ જુઓ. આ નિશાનીનો અર્થ તે દિવસે બધું પિતૃસ્મરણ, દાન કે અન્ય પિતૃઅનુષ્ઠાન વર્જિત છે એવો નથી. ચોક્કસ કર્મ માટે કુટુંબની પરંપરા અનુસરો.

પસંદ કરેલા સ્થળ અને વર્ષ માટે આ મહાલય પક્ષમાં શૂન્ય શ્રાદ્ધ દિવસ નથી.

અપરાહ્ણ વ્યાપ્તિ ન હોવી અને શૂન્ય તિથિ એક છે?

બંને અલગ બાબતો છે. શ્રાદ્ધતિથિ નક્કી ન થઈ હોય તે તારીખ શૂન્ય દિવસ છે. અપરાહ્ણ વ્યાપ્તિ વિનાની તિથિ કોઈ સંબંધિત દિવસના અપરાહ્ણમાં આવતી જ નથી. બીજા કિસ્સામાં હાલનો માસિક ગણક તિથિની સ્થાનિક આરંભ તારીખ લે છે; તેની પાસે ખાસ નોંધ બતાવું છું.

બતાવેલા સમયવિભાગો તે દિવસના છે; આખા સમય દરમ્યાન તિથિ છે એવો અર્થ ન કરશો. કર્મનો સમય પુરોહિત સાથે ખાતરી કરો. સામાન્ય પંચાંગમાં ક્ષયતિથિ એક સૂર્યોદય પછી શરૂ થઈને બીજા સૂર્યોદય પહેલાં પૂરી થાય છે. તેને શૂન્ય શ્રાદ્ધ દિવસ સાથે ભેળવશો નહીં.

કુતપ, રૌહિણ અને અપરાહ્ણ શું છે?

સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીના દિવસમાનના 15 સરખા ભાગ કરો તો આઠમો કુતપ અને નવમો રૌહિણ છે. દિવસમાનના પાંચ ભાગ કરો તો ચોથો અપરાહ્ણ છે.

કુતપ દિવસમાનના 7/15થી 8/15, રૌહિણ 8/15થી 9/15 અને અપરાહ્ણ 3/5થી 4/5 સુધી છે. એટલે રૌહિણ પૂરો થાય ત્યારે અપરાહ્ણ શરૂ થાય છે. દિવસમાન બરાબર 12 કલાક હોય ત્યારે જ આવું એક મુહૂર્ત 48 મિનિટ થાય.

પરંપરામાં શ્રાદ્ધ શરૂ કરવા કુતપકાળ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. સંબંધિત તિથિ મુજબ રૌહિણથી આગળ અપરાહ્ણના અંત સુધી અનુષ્ઠાન ચાલી શકે છે. આ બધાં શહેરોને લાગુ પડતા ઘડિયાળના સ્થિર સમય નથી.

મૃત્યુતિથિ કેવી રીતે વાપરવી?

સામાન્ય મહાલય પસંદગીમાં મૃત્યુ શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષમાં થયું હોય, તે જ નામની તિથિ લેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે શુક્લ અષ્ટમી કે કૃષ્ણ અષ્ટમીએ મૃત્યુ પામેલ વ્યક્તિ માટે મહાલય અષ્ટમી શ્રાદ્ધની તારીખ બતાવવામાં આવે છે.

વાર્ષિક શ્રાદ્ધ અને મહાલય શ્રાદ્ધ અલગ અનુષ્ઠાનો છે. મૃત્યુના ચાંદ્રમાસ, પક્ષ અને તિથિ પરથી નક્કી થતી વાર્ષિક તારીખની જગ્યાએ આ પક્ષની સૂચિ વાપરશો નહીં. તે માટે વાર્ષિક શ્રાદ્ધ તારીખ શોધક વાપરો.

પ્રથમ વર્ષનાં કર્મો, સપિંડીકરણ થયું છે કે નહીં, પતિ જીવિત હોય ત્યારે અવસાન પામેલી સૌભાગ્યવતી સ્ત્રી, સંન્યાસી અને અસ્વાભાવિક મૃત્યુ માટે વધારાના પરંપરાગત નિયમો હોય છે. સામાન્ય પસંદગીથી આ કિસ્સાઓનો અંતિમ નિર્ણય થતો નથી. પુરોહિત સાથે લાગુ પડતી વિધિ નક્કી કરો.

પૂર્ણિમાએ મૃત્યુ થયું હોય તો?

પિતૃપક્ષ પહેલાંનું ભાદ્રપદ પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ અલગ પાર્વણ શ્રાદ્ધ છે. તે સૂચિમાં છે, પરંતુ મહાલય કૃષ્ણપક્ષના આરંભ તરીકે બતાવેલું નથી.

પૂર્ણિમાએ મૃત્યુ પામેલા માટે મહાલય શ્રાદ્ધ અમાવસ્યાએ કરવાની પરંપરા આ પસંદગી અનુસરે છે. એટલે શુક્લ–પૂર્ણિમા પસંદ કરવાથી સર્વપિતૃ અમાવસ્યા મળે છે. શંકા હોય તો કુટુંબની પરંપરા ખાતરી કરો.

આ નિયમ વિશે વધુ જાણો

મહાભરણી શ્રાદ્ધ

મહાલય પક્ષમાં અપરાહ્ણમાં ભરણી નક્ષત્ર હોય તે દિવસ સાથે મહાભરણી શ્રાદ્ધ જોડાયેલું છે. દર વર્ષે તેને એક સ્થિર તિથિ સાથે બાંધી શકાય નહીં. ભરણીની અપરાહ્ણ વ્યાપ્તિ કયા દિવસે કેટલી છે તે તપાસવું પડે.

પસંદ કરેલા સ્થળ માટે નક્ષત્રનો આરંભ, અંત અને નક્કી થયેલી તારીખ બતાવી છે. આ વિશેષ શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું તે તમારી પરંપરા પ્રમાણે નક્કી કરો.

આ નિયમ વિશે વધુ જાણો

મઘા શ્રાદ્ધ

પરંપરામાં મઘા નક્ષત્રનો સંબંધ પિતૃઓ સાથે છે. મહાલયમાં જે દિવસના અપરાહ્ણમાં મઘા હોય તે મઘા શ્રાદ્ધ માટે લેવાય છે. બે દિવસના અપરાહ્ણમાં આવે તો આ ગણતરી વધુ વ્યાપ્તિ ધરાવતો દિવસ લે છે.

મઘા ત્રયોદશી નામના ખાસ સંયોગ માટે અપરાહ્ણમાં મઘા નક્ષત્ર અને ત્રયોદશી તિથિ બંને હોવાં જોઈએ. દરેક મઘા શ્રાદ્ધને મઘા ત્રયોદશી કહેવું યોગ્ય નથી.

આ નિયમ વિશે વધુ જાણો

તિથિ અજ્ઞાત હોય: સર્વપિતૃ અમાવસ્યા

મૃત્યુતિથિ અજ્ઞાત હોય અથવા પક્ષમાં સંબંધિત શ્રાદ્ધ કરી ન શકાય ત્યારે સર્વપિતૃ અમાવસ્યાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. તેને મહાલય અમાવસ્યા પણ કહે છે અને કુટુંબના પિતૃઓના સ્મરણમાં મનાવાય છે.

મૃત્યુની તારીખ અને સમય જાણીતાં હોય પણ તિથિ ન જાણતા હો તો ઉપરનો શોધક વાપરો. સમય અજ્ઞાત હોવાથી બે તિથિ શક્ય હોય તો અંદાજથી એક પસંદ કરશો નહીં. કુટુંબની માહિતી અને પુરોહિતના માર્ગદર્શનથી ખાતરી કરો.

અગાઉથી શું તૈયારી કરવી?

ગોત્ર, પૂર્વજોનાં નામ, સંબંધ અને જાણીતાં મૃત્યુતિથિઓ લખી રાખો. કર્મના સ્થળ માટે તારીખ શોધીને પુરોહિત સાથે સમય ચર્ચો. દર્ભ, તલ, પિંડદાનની સામગ્રી અને ભોજનની વ્યવસ્થા તેમની સૂચના પ્રમાણે તૈયાર કરી શકો છો.

દેખાડા કરતાં શ્રદ્ધા, સ્વચ્છતા અને કુટુંબની પરંપરાને પ્રાધાન્ય આપો. પિતૃકર્મને ડરથી જોવાની જરૂર નથી. વડીલોને કૃતજ્ઞતાથી યાદ કરવા અને આપણને લાગુ પડતી વિધિ સમજીને કરવી મુખ્ય છે.

આ પાનું દર વર્ષે વાપરી શકાશે?

સામાન્ય પાનાની લિંક ચાલુ વર્ષની તારીખો ગણે છે. અગાઉનું કે આવનારું વર્ષ જોવા વર્ષ બદલો. જૂના વર્ષવાળી લિંકથી આવો તો ચાલુ વર્ષ પસંદ કરો.

સૂચિમાં પૂર્ણિમા અને કૃષ્ણપક્ષની 15 તિથિઓ છે. બે તિથિઓ એક તારીખે હોઈ શકે અને કોઈ તારીખ શૂન્ય શ્રાદ્ધ દિવસ હોઈ શકે. તેથી 16 પંક્તિ એટલે અનિવાર્ય રીતે 16 અલગ અંગ્રેજી તારીખો નહીં.

ગણનાનો આધાર

OnlineJyotishના માસિક શ્રાદ્ધ સાધનમાં વપરાતી Swiss Ephemeris ગણતરીમાંથી તિથિ અને નક્ષત્રના સમય મળે છે. સ્થાનિક સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયવિભાગો નક્કી કરે છે, અને એ જ અપરાહ્ણ વ્યાપ્તિના નિયમથી તારીખો નક્કી થાય છે.

તારીખ અને સંબંધિત સમય જાણવા મદદ થાય તે માટે આ સૂચિ આપું છું. કર્મ કરવાની પાત્રતા, વિશેષ અનુષ્ઠાન અને કુટુંબની પરંપરા વિશે પુરોહિત સાથે ચર્ચો.

માસિક શ્રાદ્ધતિથિઓ · વાર્ષિક શ્રાદ્ધની તારીખ શોધો · અમારી ગણનાપદ્ધતિ